Het onderwiel van de Marietmolen

Het onderwiel vormt een belangrijk onderdeel van het gaande werk van de Marietmolen. Via het onderste rondsel wordt het wiel aangedreven en brengt het op zijn beurt de beweging over op het scheprad. Daarmee wordt uiteindelijk de draaibeweging van de wieken gebruikt om water te verplaatsen.

Bij de oorspronkelijke molen zijn de plooiplaten van het onderwiel gemaakt van Bilinga. Omdat ik deze houtsoort niet voorhanden had, heb ik gekozen voor iepenhout. De kammen zijn in het origineel uitgevoerd in groenhart. Ook dat was voor mij lastig verkrijgbaar, daarom heb ik hiervoor essenhout gebruikt.

Het kruis en de voor- en achtervelg heb ik, net als bij het oorspronkelijke onderwiel, gemaakt van eikenhout. Zo bestaat het wiel uit verschillende houtsoorten, ieder toegepast op een plaats waar de eigenschappen ervan goed van pas komen.

Opbouw van het wiel

De afzonderlijke plooiplaten zijn met hakverbindingen aan elkaar gekoppeld. De delen van het kruis heb ik met halfhoutverbindingen in elkaar gezet. Daarna konden de voor- en achtervelg en de overige onderdelen tot één stevig wiel worden samengebouwd.

Het onderwiel heeft in totaal 91 kammen. De gaten daarvoor moesten allemaal exact op de juiste steek worden aangebracht. Dat heb ik met behulp van een CNC-machine gedaan. De gaten zijn nauwkeurig door de velgdelen en plooiplaten gefreesd, zodat alle kammen straks gelijkmatig in het rondsel aangrijpen.

De kammen

Voor de vorm van de kammen heb ik eerst een werktekening gemaakt. Daarna heb ik mallen vervaardigd waarmee ik iedere kam afzonderlijk op maat kon zagen en schuren.

Dat was behoorlijk wat werk. Met 91 kammen wordt een kleine afwijking immers al snel zichtbaar. Bovendien moeten de kammen onderling zo gelijk mogelijk zijn om het wiel rustig en gelijkmatig te laten lopen.

Nadat alle kammen in het wiel waren geplaatst, heb ik ze aan de achterzijde geborgd met een telefoonnagel. Hierdoor kunnen ze tijdens het draaien niet uit het wiel schuiven. Tegelijkertijd blijven de kammen afzonderlijk vervangbaar. Dat is belangrijk, want juist de kammen zijn onderdelen die na verloop van tijd kunnen slijten.

Traditionele uitstraling

De complete constructie wordt met slotbouten stevig bij elkaar gehouden. Voor de bevestiging heb ik bewust vierkante moeren gebruikt. Die geven het wiel een meer traditionele uitstraling en passen veel beter bij het karakter van de molen dan moderne zeskantmoeren.

Toen alle onderdelen eenmaal gemonteerd waren, begon het wiel echt het uiterlijk te krijgen van het onderwiel uit een grote poldermolen, maar dan op schaal.

Ook dit onderdeel bleek uiteindelijk weer een prachtig project op zichzelf. Van het uitzoeken van de houtsoorten en het maken van de verbindingen tot het CNC-frezen en het vervaardigen van alle 91 kammen: er kwam veel meer werk bij kijken dan je op het eerste gezicht zou verwachten. Juist dat maakt het voor mij zo mooi. Het onderwiel is niet zomaar een schaalmodel, maar een volledig werkend onderdeel dat straks daadwerkelijk het scheprad van de Marietmolen aandrijft.