Rondsels of schijflopen van de Marietmolen

De rondsels, ook wel schijflopen genoemd, heb ik zoveel mogelijk opgebouwd zoals bij de oorspronkelijke molen. De schijven zijn gemaakt van iepenhout en bestaan ieder uit vier afzonderlijke delen. Deze delen zijn met traditionele pen-en-gatverbindingen tot één geheel samengevoegd.

Rond de houten schijven komen RVS krimpbanden. Deze banden zijn gesponsord door Machine- en Constructiebedrijf P.F. Op het Veld Tegelen B.V.. De banden zorgen ervoor dat de houten schijven stevig bij elkaar worden gehouden en hun vorm behouden.

Het krimpen van de RVS banden

Voor het aanbrengen van de banden heb ik gekozen voor een traditionele werkwijze. Ik stookte buiten een houtvuur en legde de RVS banden daarin om ze gelijkmatig te verwarmen.

Door de warmte zet het RVS uit. Daardoor wordt de diameter tijdelijk iets groter en kan de band over de houten schijf worden aangebracht. Zodra de band afkoelt, krimpt hij weer en klemt hij zich zeer strak om het hout.

Bij mijn banden ging het om twee verschillende maten. De eerste band had koud een diameter van ongeveer 247 mm en een omtrek van 776 mm. Bij verhitting tot ongeveer 500 °C zou deze volgens mijn berekening uitzetten tot ongeveer 249 mm diameter en een omtrek van circa 782 mm.

De tweede band had koud een diameter van ongeveer 270 mm en een omtrek van 848 mm. Bij dezelfde verhitting zou deze toenemen tot ongeveer 272 mm diameter en een omtrek van ongeveer 855 mm.

Dat lijkt maar een klein verschil, maar enkele millimeters extra zijn al voldoende om de band over de houten schijf te kunnen krijgen.

De kunst zat vooral in het bepalen van het juiste moment om de band uit het vuur te halen. Te koud betekent dat hij niet over de schijf past, maar te heet brengt het risico met zich mee dat het hout bij het aanbrengen gaat verbranden.

Een echte thermometer gebruikte ik hiervoor niet. Net als bij ouderwets smeedwerk gebruikte ik een eenvoudige praktische methode: een stuk zachthout tegen de hete band houden. Zodra het hout begon te roken, maar nog niet daadwerkelijk vlam vatte, was voor mij het moment gekomen om de band uit het vuur te halen.

Daarna moest het snel gaan. De hete band werd over de schijf gelegd en met hamers gelijkmatig op zijn plaats geklopt. Vervolgens heb ik de band met koud water afgekoeld. Door het snelle afkoelen kromp het RVS weer en trok de band zich stevig om het iepenhouten rondsel.

Dat was een mooi moment. Wat eerst nog uit losse houten delen en een losse metalen ring bestond, veranderde in korte tijd in één strak opgesloten geheel.

De gaten voor de staven

Toen de schijven gereed waren, konden de gaten voor de staven worden aangebracht. Deze moeten exact op de juiste steek staan, want een kleine afwijking zou ervoor zorgen dat het rondsel niet mooi met het bijbehorende tandwiel loopt.

Met behulp van een CNC-programma zijn alle gaten daarom nauwkeurig op hun positie geboord. Zo kwam iedere staaf exact op dezelfde afstand van de volgende te staan.

Oude palmhouten staven

Voor de staven heb ik iets bijzonders kunnen gebruiken: oud palmhout, afkomstig uit een originele schijfloop. Dit hout is mij beschikbaar gesteld door Adriaens Molenbouw B.V. in Weert.

Palmhout werd van oudsher veel voor dergelijke onderdelen gebruikt. Het is zeer hard, fijn van structuur en goed bestand tegen slijtage. Juist bij de staven van een rondsel is dat belangrijk, omdat deze tijdens het draaien voortdurend contact maken met de houten kammen van het tandwiel.

Daarmee zit er in de Marietmolen niet alleen nieuw vakmanschap, maar ook een klein stukje materiaal uit een echte molen.

Het maken van de rondsels was daardoor meer dan alleen het vervaardigen van twee tandwielonderdelen. Het werd een mooie combinatie van traditionele houtverbindingen, oud molenmakers vakmanschap, moderne CNC-techniek en hergebruikt origineel molenhout. Precies dat soort onderdelen maken de bouw van de Marietmolen voor mij zo bijzonder.