Het bovenwiel van de Marietmolen

Het bovenwiel is een van de belangrijkste onderdelen van het gaande werk van de Marietmolen. Het zit vast op de bovenas en brengt de draaiende beweging van de wieken via het bovenste rondsel over op de koning, de verticale spil die door het midden van de molen loopt.

Vanuit die koningsspil wordt de beweging verder naar beneden doorgegeven aan het onderste rondsel, het onderwiel en uiteindelijk het scheprad. Het bovenwiel vormt daarmee een belangrijke schakel tussen het wiekenkruis en het werk dat de molen uiteindelijk moet verrichten.

Opbouw van het wiel

Het bovenwiel heb ik volledig opgebouwd uit eikenhout. Voor de kammen heb ik, net als bij het onderwiel, essenhout gebruikt.

De werkwijze kwam voor een groot deel overeen met die van het onderwiel. Toch blijft ieder wiel weer een project op zichzelf, zeker omdat alles nauwkeurig op maat moet worden gemaakt en later goed moet samenwerken met het rondsel.

Het bovenwiel heeft in totaal 71 kammen. De gaten hiervoor zijn met behulp van een CNC-machine op de juiste steek in het wiel gefreesd. Die nauwkeurigheid is belangrijk. Wanneer de onderlinge afstand van de kammen niet klopt, grijpen de kammen niet mooi in de staven van het rondsel en zou het wiel onrustig gaan lopen.

De kammen zelf moeten daarom niet alleen goed passen, maar ook allemaal zo gelijk mogelijk zijn.

De RVS band

Rond het bovenwiel zit een RVS band, die mij is gesponsord door P.F. Op het Veld in Tegelen.

Net als bij de rondsels heb ik deze band door verhitting om het wiel gekrompen. Door het verwarmen zet het RVS tijdelijk uit. De band kan daardoor over het houten wiel worden gelegd. Tijdens het afkoelen krimpt hij weer en trekt hij zich strak om het hout.

Bij het bovenwiel heeft deze band nog een extra belangrijke functie. Hij zorgt voor een zo vlak en gelijkmatig mogelijk loopvlak.

Dat is nodig vanwege de vang, de rem van de molen. De vang ligt rondom het bovenwiel en moet daar zo gelijkmatig mogelijk op aangrijpen. Wanneer het oppervlak niet mooi rond of vlak is, zou de vang op sommige plaatsen harder remmen dan op andere.

De RVS band draagt dus niet alleen bij aan de stevigheid van het wiel, maar ook aan een gelijkmatige werking van de rem.

Een spreuk uit het origineel

Bij het namaken van het bovenwiel wilde ik niet alleen de technische constructie volgen. Ook enkele karakteristieke details van het oorspronkelijke wiel wilde ik terug laten komen.

In een van de plooidelen van het originele bovenwiel van de Overwaardmolen staat de Latijnse spreuk:

“Vigilate Deo confidentes”

Dit betekent:

“Weest waakzaam en vertrouwt op God.”

Ik vond dit zo’n bijzonder detail dat ik besloot de spreuk ook in het bovenwiel van de Marietmolen uit te snijden.

Daardoor is het wiel niet alleen een technisch onderdeel geworden, maar bevat het ook een duidelijke verwijzing naar de molen waarop de Marietmolen is gebaseerd.

Bevestiging op de bovenas

Het bovenwiel moet uiteindelijk stevig met de bovenas worden verbonden. De as zelf is rond, terwijl het wiel op een vierkante passing moet worden vastgezet.

Daarom heb ik de bovenas ter plaatse van het wiel opgedikt met blokken eikenhout. Hiermee ontstaat rondom de as een vierkante vorm waarop het wiel kan worden geplaatst.

Vervolgens wordt het bovenwiel met houten spieën vastgezet.

Die manier van bevestigen heeft een belangrijk voordeel. Het wiel wordt zeer stevig op de as geklemd, maar blijft in principe ook weer demontabel. Bovendien past deze constructie goed bij de traditionele manier waarop grote houten onderdelen in een molen met elkaar worden verbonden.

Meer dan alleen een tandwiel

Wanneer je het bovenwiel los bekijkt, lijkt het misschien gewoon een groot houten tandwiel. In werkelijkheid komen er veel verschillende technieken in samen.

Het uitzoeken en bewerken van het hout, het maken van de verbindingen, het CNC-frezen van de kamgaten, het vervaardigen van de kammen, het krimpen van de RVS band en uiteindelijk het opspieën op de bovenas moeten allemaal op elkaar aansluiten.

Pas wanneer dat allemaal klopt, kan het bovenwiel doen waarvoor het gemaakt is: de kracht van de draaiende wieken rustig en betrouwbaar overbrengen op het binnenwerk van de molen.