De vang van de Marietmolen

De vang is de rem van de molen. Zolang de molen draait, houdt hij het wiekenkruis vrij. Zodra de molen moet stoppen, worden de vangstukken rond het bovenwiel aangetrokken. Door de wrijving wordt de draaiende beweging geleidelijk afgeremd.

Voor de Marietmolen heb ik een Vlaamse blokvang met vier vangstukken gemaakt. Een dergelijke vang bestaat bij echte molens doorgaans uit vier of vijf houten vangstukken die vrijwel rondom het bovenwiel liggen.

De houten vangstukken

De vier vangstukken heb ik gemaakt van lindenhout. Dit is een relatief zachte houtsoort die zich prettig laat bewerken en waardoor ik de ronde vorm nauwkeurig aan het bovenwiel kon aanpassen.

Bij traditionele molens worden vangstukken meestal gemaakt van wilgen- of populierenhout. Deze houtsoorten zijn zacht, taai en slijtvast en daardoor bijzonder geschikt voor dit werk. Lindenhout is dus mijn eigen materiaalkeuze voor de Marietmolen en wijkt hierin af van wat bij grote molens gebruikelijk is.

Ieder vangstuk heb ik afzonderlijk passend gemaakt op de omtrek van het bovenwiel. Dat moest behoorlijk nauwkeurig gebeuren. De vang moet het wiel over een zo groot mogelijk oppervlak raken. Wanneer slechts een klein deel contact maakt, ontstaat plaatselijk een veel hogere belasting en zal de vang minder mooi aangrijpen.

Bij mijn vang liggen drie stukken hoofdzakelijk aan de boven- en zijkant van het bovenwiel en bevindt het onderste vangstuk zich onder het wiel. Samen omsluiten ze vrijwel de gehele omtrek.

De verbinding tussen de vangstukken

De metalen verbindingsdelen heb ik laten laseren uit 2 mm dik plaatstaal. Bij een traditionele Vlaamse vang worden de afzonderlijke vangstukken met zogenaamde maanijzers aan elkaar verbonden. Afhankelijk van de uitvoering kunnen deze verbindingen vast of scharnierend zijn.

Aan één uiteinde heeft de vang een vast punt. Bij een bovenkruier wordt het onderste vangstuk, het buikstuk, via het vanganker aan het rechtervoeghout bevestigd. Dat vaste punt voorkomt dat de gehele vang met het draaiende bovenwiel wordt meegenomen.

Aan het andere uiteinde bevindt zich het sabelstuk. Dit is via het sabelijzer verbonden met de vangbalk. Wanneer de vangbalk omhoog of omlaag beweegt, wordt daarmee de spanning op de vang geregeld.

De vangbalk en vangstok

De vangbalk is de zware hefboom waarmee de vang wordt bediend. Bij de Marietmolen gebeurt dat vanaf de buitenzijde met de vangstok, ook wel wipstok genoemd.

Wanneer ik aan de vangstok trek, wordt de vangbalk opgetild. Hierdoor wordt het sabelstuk omhooggetrokken en ontstaat er ruimte tussen de vangstukken en het bovenwiel. De vang is dan gelicht en de molen kan vrij draaien.

De gelichte vangbalk wordt vastgehouden door een haak of klink.

De molen vangen

Wanneer de molen moet stoppen, geef ik een korte gecontroleerde trek aan de vangstok. Hierdoor wordt de vangbalk even opgetild en kan de haak of klink opzij bewegen.

Daarna laat ik de vangbalk gecontroleerd zakken.

Via het sabelijzer wordt de vang daarbij steeds strakker rond het bovenwiel getrokken. De houten vangstukken grijpen aan op het loopvlak en door de toenemende wrijving komt het wiekenkruis geleidelijk tot stilstand. Deze manier van bedienen met vangstok, vangbalk en haak is een traditionele constructie die ook bij veel echte poldermolens voorkomt.

En juist dat gecontroleerd laten aangrijpen is belangrijk. De vang zomaar in één keer volledig laten vallen is geen goede manier van remmen. De krachten op bovenwiel, bovenas, roeden en kap kunnen dan zeer groot worden. Bij een echte molen moet de molenaar tijdens het vangen daarom voortdurend kunnen reageren op het gedrag van het gevlucht.

Klein uitgevoerd, maar volledig werkend

Hoewel de vang van de Marietmolen veel kleiner is dan die van de Overwaardmolen, heb ik geprobeerd ook hier het oorspronkelijke principe zoveel mogelijk te behouden.

De houten vangstukken, maanijzers, het sabelijzer, de vangbalk en de vangstok vormen samen een relatief eenvoudig mechanisme, maar de werking ervan is bijzonder doordacht. Dezelfde beweging waarmee de vang wordt gelicht, wordt gebruikt om hem weer gecontroleerd op het bovenwiel te leggen.

Dat vind ik juist mooi aan zo’n traditioneel molenonderdeel. Er komt geen hydrauliek, elektromotor of moderne rem aan te pas. Een paar stukken hout, enkele ijzeren verbindingen en de juiste hefboomwerking zijn voldoende om het complete wiekenkruis tot stilstand te brengen.